|
Hai unha parroquia luguesa no concello de Castroverde, que se chama
Santiago de Espasande, da que podería eu dicir agora que ten unha
igrexa románica, que non chegou a ser incluída por Vázquez Saco nas
súas "papeletas arqueológicas"...
Pero ela xa foi descrita por Elías
Valiño Sampedro no Inventario artístico de Lugo y su
provincia (II, 333-335, lámina 214). Tamén aparece a súa
reseña, con plano, na Gran Enciclopedia Galega (10,
198). Por eso non sería nada novo o que eu puidese repetir
aquí. Como tampouco sería descoñecido o que xa dixo Vázquez
Seijas no Boletín de la Comisión de Monumentos de Lugo
(VII, 144) sobre un sartego antropoide aparecido e conservado
alí mesmo.
Sen embargo hai
un dato interesante, que non puideron telo en conta os que
describiron esta igrexa, porque acaba de atoparse nas obras
de adecentamento exterior e interior, realizada polos veciños
da freguesía baixo a dirección do seu párroco, don Abel
Quiroga Gallego, no ano que acaba de pasar.
Trátase dunha urna rectangular de cerna de
carballo, escavada para conter reliquias, a cal estaría sen
dúbida situada nunha oquedade disposta na cima do cipo ou
pedestal que sostiña a primitiva mesa do altar, como é costume
nestes casos.
Ten esta caixa unha tapadeira que non vai aquí
debuxada, a cal axustaba con catro tarouquiños nos catro
buratos feitos nas esquinas do depósito.
Leva este nunha das caras laterais unha
inscrición moi esvaida, da que ofrezo unha transcrición
aproximada, que traducida diría así: “Aquí están as reliquias
de Santiago apóstolo e de San Pedro apóstolo nunha píxide e
dentro outras reliquias de mártires e santos da igrexa de
Espasande”.
Efectivamente esta caixa maior, de 20x7x9
centímetros, contén unha máis pequeniña de cerdeira (13x5x5,5
cm.) cunha tapa corrediza entre canais e sendas inscricións
nas caras laterais, que aluden tamén ós apóstolos Santiago e
San Pedro, e dentro da cal hai restos de ósos e de tea de
vestir.
Coido que a carón desta habería outra caixiña
igual, porque cabería xustamente alí e a ela parece aludir a
inscrición que se reproduce aquí no debuxo da caixa grande;
pero se a houbo, desapareceu.
O que non admite dúbida algunha é que os
depósitos destas reliquias cos seus epígrafes son coetáneos
daquela igrexa románica, que sería construída quizabes no
século XII ou XIII.
A esta importante novidade arqueolóxica vou
engadir agora tamén algo novo e interesante sobre o nome desta
parroquia, que é Espasande, o cal repítese noutra
parroquia luguesa de Riotorto e mesmamente na provincia da
Coruña (dúas veces) e en Asturias; hai ademais as variantes
de Espasante na Coruña e Pontevedra, así como
Espasantes en Pantón, e Vilaspasantes en Cervantes
(Lugo).
Todas estas formas toponímicas proceden
directa ou indirectamente do antropónimo Spassandus, é
dicir, do nome da persoa que fundou e posuíu inicialmente
tales vilas.
Esto vese claramente en Espasande, que
reproduce o xenitivo Spassandi; pero tamén
Espasantes (de Pantón) figura como igrexa “de Spasandi”
nun documento do ano 1244, que foi publicado por Risco en
España Sagrada (XLI, 341).
O antropónimo Spassandus aparece con
frecuencia en documentos medievais do noroeste peninsular e
polo mesmo nos lucenses, por exemplo, no Tumbo de Samos
(41, 144, 154) ou nos citados no Boletín de Monumentos de
Lugo (IV, 14, 130, 194).
Pero con este nome foi especialmente célebre
un abade do mosteiro de San Vicente do Pino, en
Monforte, aló polo ano 821, que protagoniza un
pseudoprivilexio concedido por Alfonso II nun concilio de
Oviedo en favor do citado convento monfortino. Este documento
foi publicado por Yepes na súa Crónica general de la Orden
de San Benito (IV, apéndice 29), por Murguía en
Historia de Galicia (IV, ap. 3), por López Peláez en
Los benedictinos de Monforte (apéndice 1) e por Amor
Meilán en Historia de la provincia de Lugo (V, ap.. 1).
Ocupouse del neste xornal El Progreso (25 e
27-XII-84, 3-I-1985) o noso amigo Juan Marcial Pereira
Fernández e, con ollo crítico, o insigne medievalista M. Rubén
García Álvarez no Boletín de la Comisión de Monumentos de
Lugo (V, 1952, 85).
Pero ademais o nome daquel célebre abade
consérvase gravado nun epígrafe dun pequeno sartego, que aínda
hoxe está na igrexa mosteiral de San Vicente do Pino,
onde se le a seguinte inscrición: HIC EST TVMVLANDVS STISIMVS
ABBA SPASANDVS.
Un bo reconto de persoas que levaron o nome
Spassandus en diversos documentos
témolo no catálogo efectuado por dúos especialistas alemáns,
Joseph M. Piel e Dieter Kremer, Hispano-gotisches Namenbuch,
número 251. Pero curiosamente estes insignes filólogos
califican o antropónimo Spassandus como "ungedeutet", e dicir, como inexplicado.
Sen embargo, eu estou
convencido de que aquel nome persoal era derivado dun verbo,
como pasou con Amanáus (que orixinou o topónimo lucense de
Amandi), Honorandus, Mirandus (que deixou vestixios en Miranda
de Castroverde), Optandus, Servandus, Venerandus, etc., etc.
Soamente habería dificultade en admitir esta hipótese, se no
se soubese da existencia do verbo germano-latino spassare.
Pero este témolo atestiguado nun concilio celebrado na
localidade alemana de Trebur o ano 821, segundo se pode
comprobar na magna Colección de Concilios feita por Mansi,
tomo 14,páxinas 390-392.
En efecto, dous decretos do concilio triburiense contra os
denominados “percusores” dos cregos, impoñen diversas
penitencias e multas pecuniarias a quen calumniase e vulnerase
ou maltratase e agredise a un presbítero, dicindo: si quis
presbyterum calumniatus fuerit et spassaverit..., ou tamén:
si quis presbyterum male tractaverit et spassaverit...
Non se pode, pois, dubidar da existencia do verbo spassare,
recollido tamén por Du Cange no seu Glossarium da media e
ínfima latinidade. O que non se ve con tanta claridade é o seu
significado exacto. Du Cange faino equivalente a “male accipere” (acoller mal) e
“castigare”, asimilándoo
foneticamente a un francés inusitado “espousser” ou ó italiano
“spazzare”.
En cambio Mansi advirte que onde uns códices escriben
“spassaverit” outros poñen “vulneraverit”, como se ambos
verbos fosen sinónimos, indicando ademais que se o malferido
sanaba, o seu agresor tería menos pena ca si aquel morría.
Polo tanto podemos pensar que o significado de “spassare”
sería vulnerar ou agredir, como traducín eu.
Por eso mesmo coído que Spassandus podería ser un nome
cristián de humildade, que se traduciría por “o que ha de ser
maltratado” e ha de sentirse ditoso cando o aldraxan e
perseguen e calumnian por causa de Xesucristo (Máteo, 5, 11),
como foi aquel “varón de sufrimientos”, descrito polo profeta
Isaías (53,3), “desprezado e rexeitado polos homes..., ferido
e abatido por Deus..., violado polas nosas maldades e mallado
polos nosos crimes”, ou como di San Xoán (19,37) de noso Señor
Xesucristo, citando ó profeta Zacarías (12, 10): “Verán a quen
traspasaron”.
Apurando aínda máis a etimoloxía e significado de “spassare”,
poderíamos quizabes formular a hipótese de relacionar o verbo
coa palabra “espasa”, que é como se di espada en catalán,
segundo propón Corominas en Tópica Hespérica (II, 175).
En latín clásico a espada chamábase ensis e gladius,
pero no baixo latín apareceu spatha, como préstamo do
grego spáze, palabra que se vencella co verbo spáo
(futuro spáso) “arrincar, lacerar”.
Entón Spassandus, que é futuro, podería indicar a
imitación que de noso Señor, alanceado na cruz, debería
procurar o discípulo cristián que levase tal nome. Sería, pois,
coma unha catequese ofrecida de modo permanente nun comprimido
onomástico, administrado en dose diaria, para ter unha boa
saúde espiritual.
|
